Welke vraagstukken leer je oplossen binnen Klimaatbestendig Beheer?
- Welke delen van de openbare ruimte zijn kwetsbaar voor wateroverlast, hitte en droogte?
- Welke beheerobjecten en materialen zijn gevoelig voor veranderende klimaatomstandigheden?
- Hoe combineer je beheerdata met klimaat-, bodem-, hoogte-, water- en omgevingsgegevens?
- Waar liggen kansen voor vergroening, ontharding, waterberging en het creëren van schaduw?
- Hoe kunnen bomen en groenstructuren bijdragen aan verkoeling, wateropvang en een gezonde leefomgeving?
- Hoe verbind je klimaatmaatregelen met regulier onderhoud, vervanging en herinrichting van de openbare ruimte?
- Hoe bepaal je welke klimaatmaatregelen op een bepaalde locatie kansrijk en uitvoerbaar zijn?
- Hoe gebruik je Geo-ICT om klimaatrisico’s, maatregelen en prioriteiten ruimtelijk inzichtelijk te maken?
Klimaatbestendig beheer betekent dat bij beheer, onderhoud en vervanging rekening wordt gehouden met veranderende klimaatomstandigheden. Tijdens deze Blended Learning leer je klimaatopgaven niet als een afzonderlijk project te bekijken, maar als onderdeel van het reguliere beheer van de openbare ruimte. Geo-ICT helpt om kwetsbaarheden, beheeropgaven en mogelijke maatregelen ruimtelijk met elkaar te verbinden.
De theorie achter klimaatbestendig beheer
Klimaatverandering heeft gevolgen voor de openbare ruimte. Hevige neerslag kan leiden tot wateroverlast, langere droge perioden kunnen problemen veroorzaken voor groen en bodem en hoge temperaturen kunnen zorgen voor hittestress.
Deze effecten verschillen per locatie. De inrichting van een gebied, de hoeveelheid verharding, aanwezigheid van groen, bodemopbouw, hoogteverschillen, waterstructuren en bebouwing bepalen mede hoe kwetsbaar een gebied is.
Je leert daarom klimaatbestendig beheer benaderen als een ruimtelijk vraagstuk. Niet iedere maatregel is overal geschikt. Een goede analyse van de lokale situatie vormt de basis voor het kiezen van passende beheer- en inrichtingsmaatregelen.
Wateroverlast en de openbare ruimte
Bij hevige neerslag moet water tijdelijk kunnen worden opgevangen, afgevoerd of geïnfiltreerd. Sterk verharde gebieden kunnen kwetsbaar zijn wanneer regenwater onvoldoende ruimte krijgt.
Je onderzoekt hoe informatie over hoogte, verharding, bodem, oppervlaktewater, groen en inrichting kan worden gebruikt om mogelijke kwetsbare locaties te herkennen.
Daarbij kijk je naar maatregelen zoals:
- ontharding;
- waterdoorlatende oppervlakken;
- tijdelijke waterberging;
- infiltratievoorzieningen;
- wadi’s en groenblauwe structuren;
- aanpassing van maaiveld en inrichting.
Je leert deze maatregelen niet los te zien van regulier beheer. Wanneer een straat, plein of groenvoorziening toch wordt onderhouden of vervangen, kan dat een logisch moment zijn om de inrichting klimaatbestendiger te maken.
Hittestress en verkoeling
Stenen, asfalt en bebouwing kunnen warmte vasthouden. Hierdoor kunnen stedelijke gebieden tijdens warme perioden aanzienlijk opwarmen.
Met geografische informatie onderzoek je waar veel verharding aanwezig is, waar weinig groen of schaduw voorkomt en waar functies liggen die gevoelig kunnen zijn voor hoge temperaturen.
Je onderzoekt vervolgens welke maatregelen kunnen bijdragen aan verkoeling. Denk aan bomen, groenstructuren, schaduwrijke routes, vermindering van verharding en een andere inrichting van pleinen en straten.
Hierbij wordt niet alleen gekeken naar de aanwezigheid van groen, maar ook naar de locatie en ruimtelijke samenhang ervan.
Droogte, bodem en groen
Langdurige droogte heeft invloed op bomen, plantsoenen, bermen en andere groenvoorzieningen. Ook bodemgesteldheid en grondwater kunnen van invloed zijn op de kwetsbaarheid van de openbare ruimte.
Je combineert daarom beheerdata met informatie over bodem, ondergrond, grondwater en groen. Daarmee kun je onderzoeken waar vegetatie mogelijk kwetsbaar is en waar beheermaatregelen of een andere inrichting nodig kunnen zijn.
Je leert ook dat klimaatbestendig groenbeheer begint bij passende soorten en geschikte groeiplaatsen. Een boom of plantsoen kan alleen duurzaam functioneren wanneer voldoende ruimte, bodemkwaliteit en water beschikbaar zijn.
Zo wordt klimaatbestendig beheer verbonden met de kennis uit Groen- en Bomenbeheer.
Werken met klimaatdata en open geodata
Voor klimaatbestendig beheer zijn veel geografische databronnen beschikbaar. Je leert relevante open data zoeken, beoordelen en combineren met eigen beheerinformatie.
Afhankelijk van het vraagstuk werk je bijvoorbeeld met:
- beheerdata over wegen, groen, bomen en andere objecten;
- hoogtegegevens;
- bodem- en ondergrondgegevens;
- informatie over oppervlaktewater en grondwater;
- landgebruik en verharding;
- luchtfoto’s en andere remote-sensinggegevens;
- klimaat- en omgevingsgegevens.
Je leert daarbij kritisch kijken naar schaal, actualiteit, resolutie en geschiktheid van een databron. Niet iedere dataset is geschikt voor iedere beheerbeslissing.
Klimaatopgaven analyseren met QGIS
Met QGIS combineer je beheerdata met klimaat- en omgevingsinformatie. Je gebruikt ruimtelijke analyses om kwetsbare gebieden te herkennen en mogelijke maatregelen te onderzoeken.
Je kunt bijvoorbeeld gebieden selecteren waar veel verharding en weinig groen aanwezig is, onderhoudsopgaven combineren met locaties die gevoelig zijn voor wateroverlast of onderzoeken waar ruimte beschikbaar is voor vergroening.
Door verschillende informatielagen te combineren ontstaat een gebiedsgericht beeld van zowel de klimaatopgave als de mogelijkheden om maatregelen uit te voeren.
Je visualiseert de resultaten in kaarten waarmee kwetsbaarheden, kansen en mogelijke maatregelen duidelijk kunnen worden gecommuniceerd.
Remote sensing voor klimaatbestendig beheer
Luchtfoto’s, satellietbeelden en hoogtegegevens kunnen aanvullende informatie leveren over de inrichting en ontwikkeling van de openbare ruimte.
Je maakt kennis met toepassingen waarbij remote sensing wordt gebruikt om bijvoorbeeld vegetatie, boomkronen, verharding, oppervlaktetemperatuur en veranderingen in landgebruik te onderzoeken.
Deze informatie kan worden gecombineerd met beheerdata en veldwaarnemingen. Daardoor ontstaat een completer beeld van de fysieke leefomgeving.
Remote sensing wordt binnen deze Blended Learning gebruikt als aanvullende Geo-ICT-vaardigheid wanneer deze waarde toevoegt aan het beheervraagstuk.
Van klimaatopgave naar maatregel
Het constateren van een klimaatrisico is niet voldoende. Uiteindelijk moet worden bepaald welke maatregel op een locatie mogelijk, effectief en beheerbaar is.
Je leert daarom verschillende maatregelen beoordelen op factoren zoals:
- beschikbare ruimte;
- bodem en ondergrond;
- bestaande beheerobjecten;
- beheer- en onderhoudsbehoefte;
- technische uitvoerbaarheid;
- levensduur en beheerbaarheid;
- mogelijke bijdrage aan biodiversiteit en leefkwaliteit;
- koppeling met andere geplande werkzaamheden.
Daarmee verschuift de analyse van de vraag waar een klimaatprobleem aanwezig is naar de vraag welke maatregel op welke locatie passend is.
Meekoppelen met beheer en onderhoud
Een belangrijk uitgangspunt van klimaatbestendig beheer is het benutten van natuurlijke vervangings- en onderhoudsmomenten.
Wanneer een weg wordt vervangen, een plein opnieuw wordt ingericht of groen wordt vernieuwd, ontstaat een kans om tegelijkertijd klimaatmaatregelen uit te voeren.
Je combineert daarom klimaatopgaven met onderhouds- en vervangingsplanningen. Daarmee bouw je voort op de kennis uit Integraal Beheer.
Geo-ICT helpt om te bepalen waar geplande werkzaamheden samenvallen met klimaatopgaven. Deze locaties kunnen interessant zijn voor een integrale aanpak.
Klimaatbestendig, duurzaam en circulair beheren
Klimaatbestendig beheer gaat ook over keuzes die op langere termijn houdbaar zijn. Bij onderhoud en vervanging kunnen materiaalgebruik, levensduur, hergebruik en circulariteit worden meegenomen.
Je onderzoekt hoe maatregelen niet alleen een klimaatprobleem oplossen, maar waar mogelijk meerdere functies combineren. Een groenstrook kan bijvoorbeeld bijdragen aan waterberging, verkoeling, biodiversiteit en de kwaliteit van de leefomgeving.
Door dergelijke functies ruimtelijk te combineren kan de openbare ruimte robuuster en toekomstbestendiger worden ingericht en beheerd.
Van analyse naar een klimaatbestendig beheeradvies
Tijdens deze Blended Learning werk je met een realistisch gebied waarin beheeropgaven en klimaatvraagstukken samenkomen.
Je werkt onder andere aan opdrachten zoals:
- Breng relevante beheerobjecten en onderhoudsopgaven voor een gebied in kaart.
- Verzamel open klimaat-, hoogte-, bodem-, water- en omgevingsgegevens.
- Combineer deze gegevens met beheerdata in QGIS.
- Analyseer waar mogelijke kwetsbaarheden voor wateroverlast, hitte en droogte aanwezig zijn.
- Onderzoek waar vergroening, ontharding, waterberging of schaduw kansrijk kan zijn.
- Gebruik waar relevant luchtfoto’s, satellietbeelden en hoogtegegevens als aanvullende informatie.
- Combineer klimaatopgaven met geplande onderhouds- en vervangingsmaatregelen.
- Identificeer locaties waar klimaatmaatregelen kunnen worden meegekoppeld met regulier beheer.
- Vergelijk mogelijke maatregelen op ruimtelijke geschiktheid, beheerbaarheid en aanvullende maatschappelijke waarde.
- Stel een onderbouwd klimaatbestendig beheeradvies op met kaarten, prioriteiten en voorgestelde maatregelen.
Na afloop kun je beheerdata, klimaatdata en andere geografische informatie combineren om klimaatkwetsbaarheden en kansen in de openbare ruimte te analyseren. Je kunt met open-source Geo-ICT geschikte locaties voor maatregelen onderzoeken en klimaatadaptatie verbinden met regulier beheer, onderhoud en vervanging.
